መዓልቲ ፍቁራት

ዓመት መጸት ኣብ  14 ለካቲት፡ ዕምበባታት፡ ሕብስትን ህያባትን ኣብ መላእ ዓለምና ብዝርከቡ ፍቁራት ብሰም ቁዱስ ቫላንታይን ይላዋወጡ። እዚ ቁዱስ ቫላንታይን ዝተባህለ ምስጢራዊ ግን መን’ዩ? እዞም ልምድታት ከ ብኸመይ ዝመጹ ይኾኑ? ነዚን ካልእን ዝተናኽፍ ፡ ብዛዕባ ታሪኽ ኣበጋግሳ ናይዚ ናይ ዘመናት ዕድመ ዘለዎ በዓል – ካብ ልምድታት ጥንታዊት ሮም  ክሳብ ቪክቶርያዊት ብሪጣንያ ዝድህስስ ጽሑፍ ፡ ቀጺሉ ይቀረብ፡  ሰናይ ንባብ!

ገድሊ ቁዱስ ቫለንታይን

ታሪኽ ዕለተ ቫላንታይንን – ዛንታ ናይቲ ኣዉራ ወራሲኣ ዝኾነ ጻድቅን ብምስጢር ዝተጎልበበ’ዩ። ለካቲት ካብ ቀደም ጂሚራ ከም ወርሒ ፍቅሪ ትባዓል ምንባራ ንፈልጥ ኢና። ሎሚ ድማ፥ ማዓልቲ ቁዱስ ቫላንታይን፡  ኣሰራት ልምድታት ክሪስትያንን ሮምን ዝሓዘ ምኻኑ ኢና ንርዳእ።

ቁዱስ ቫላንታይን ግን መን’ዩ? ምስዚ ጥንታዊ ባዓል ከ ከመይ ኣቢሉ ተዛመደ?

ካቶሊካዊት ቤት ክሪስትያን፡  ክሳብ ሰለስተ ዝበጽሑ ቫላንታይን ወይ ቫላንቲኑስ ዝተሰመዩ ጻድቅ፡  ኣፍልጦ ከም እትህብ ይፍለጥ። ኩሎም ድማኒ ሰማእቲ’ዮም። ኣብ ሓደ ዛንታ፥ ቫላንታይን ኣብ ናይ ሳልሳይ ክ/ዘ ሮም ዝነበረ ጻድቅ ምኻኑ ይንገር። ገዛኢ ሮም ዝነበረ፡ ክላዉድዮስ 2ይ ዘይምርዑዋት ካብ ምርዑዋት ንላዕሊ ንዉትህድርና ዝሓሹ ምኻኖም ምስ ወሰነ፡ መንእሰያት ከይምርዓዉ ኣዘዘ። በዚ ኣዋጅ ዘይተሓጎሰ ቁዱስ ቫላንታይን፡ ነቲ ትእዛዝ ብምቁዋም፡  ንናኣሽቱ ፍቁራት ብሱቱር ቓል-ኪዳን የእስር ነበረ። ተግባራት ቫላንታይን ምስ ተፈልጠ ድማ፡ ክላዉድዮስ ንክቅተል ኣዘዘ።

images

ኣብ ካልእ ዛንታ፥ ቫላንታይን ነቶም ካብቲ ዘስካሕክሕ መግረፍትን ምስቃይን ዝነበሮ ኣብያተ ማእሰርት ሮም ንዘምለጡ ክርስትያን ብምትሕብባሩ ከም ዝተቀተለ’ዮም ዝጸዉዩ። ኣብ ገለ ዛንታ፡ ቫላንታይን ድሕሪ ምስታ ኣብ ቤት ማእሰርቲ እናመጸት ትበጽሖ ዝነበረት ጓል፡  ኣብ ፍቅሪ ምዉዳቁ፡ ( ጓል ሓላዊ እሱሪ ቤት ከም እትኸዉን’ያ ትግመት።) ነታ ናይ መጀመርታ ናይ ‘‘ቫላንታይን’’ መልእኽቲ ከም ዝሰደዳ ይንገር።

ቅድሚ ምማቱ፡ ነዛ ክሳብ ለይተ ሎሚ  ኣብ ጥቅሚ እትርከብ፡ ‘’ ካብ ቫላንታይንኪ’’ እትብል ሓረግ፡  ዝሓዘት ደብዳበ ከምዝሰደደላ ድማ ይዕለል። ሽሕ እኳ ሓቅነት ናይዞም ዛንታት ኣሻማዊ እንተኾነ፡ ኣብ ኩሎም ዝላዓል ነጥቢ ግን ኣሎ። ቫላንታይን፡ ተደናጋጺ፡ ጅግና ልዕሊ ኩሉ ድማ ሮማንቲካዊ ምንባሩ’ዩ። ብሳላ ዝንኡ ድማ፥ ኣብ ፈረንሳን ኢንግሊዝን ቫላንታይን ኣብ ማእከላይ ዘበን እቲ ኣዝዩ ዝሃበበ ጻድቅ ንምኻን በቀዑ።

መበቆል ማዓልቲ ቫላንታይን፡ ናይ ባጋን ፈስቲቫል ለካቲት

ገሊኦም ማዓልቲ ቫላንታይን ኣብ መፋርቅ ለካቲት ምብዓሉ፡ ነቲ ኣብ ከባቢ 270 ቅ.ል.ክ ዘጋጠመ ሞት ወይ ቀብሪ ቁዱስ ቫላንታይን ንምዝካር ምኻኑ ክኣምኑ ከለዉ፡ ገሊኣቶም ድማ፥ ቤት ክርስትያን ነቲ ብሉፕሪካሊያ ዝፍለጥ ናይ ባጋን ፈስቲቫል ንምክስታን ኢላ፡ ንማዓልቲ ቁዱስ ቫላንታይን ኣብ መፋርቅ ለካቲት ክዉዕል ከምዝገበረት፡  ይኣምኑ። እቲ ኣብ መፋርቅ ለካቲት- 15 ለካቲት ዝዉዕል ሉፕሪካሊያ ን ፋኑስ( ናይ ሮማን ጣኦት ሕርሻ) ከምኡ’ዉን ንመስረቲ ሮም ዝኾኑ ሮሙለስን ረሙስን ዝተወፈየ ናይ ፍርያምነት ፈስቲቫል’ዩ ዝነበረ።

እቲ ፈስቲፋል ኣብ ምጅማሩ፡ ኣባላት ሩፕሊሲ ዝኮኑ ኣቅሽቲ ሮም ኣብ ሓዲ ቅዱስ ዝኾነ ባዓቲ ይእከቡ። እቲ ባዓቲ፡ መስረቲ ሮም ዝኾኑ ዕሸላት ሮሙለስን ረሙስን በታ ሉፓ ተባሂላ እትፍለጥ ኣንስተይቲ ተኹላ  ዝተዓንገልሉ ቁዱስ ሰፈር’ዩ።

እቶም ኣቅሽቲ፡ ጤል ንፍርያምነት፡ ከልቢ ድማ ንንጽህና ኢሎም ይስዉኡ። ብደም ዝተሓበሰ ቅላጥ ቆርበት ናይታ ጤል ሒዞም ናብ ጎደና ብምዉጻእ ንኣንስትን ግራዉትን በቲ ቆርበት ገይሮም ይጥፍጥፍዎም። ኣንስቲ ሮም፡ እቲ ምጥፍጣፍ ኣብ ትቅጽል ዓመት ዝያዳ ፍርያም ከም ዝገብረን ስለዝኣምና፡ በቲ ደም ዝተጸየቀ ቆርበት ጤል፡  ፍርሒ ዝብልዎ  ኣይቀርበንን’ዩ። ብመሰረት ገለ ጽዋታት፡ ኣብ ኣጋ ግዜ ናይቲ ባዓል፡  ኣዋልድ ሮም ኣብ ሓደ ገዚፍ ጻሕሊ ኣስማተን የንብራ ነበራ። ነጨበረር ናይታ ከተማ ድማ፡ ካብቲ ገዚፍ ጻሕሊ ስም ብምምራጽ፡ ምስታ ሰበይቲ ንዓመት መመላእታ ይቃረኑ ነበሩ። በቲ ምዝማድ ድማ ዝበዘሐ ግዜ ንመርዓ ይበጽሑ ነበሩ።

ማዓልቲ ቫላንታይን፡ ዕለተ ፍቅሪ

ወላ እኳ ሉፕሪካሊያ ኣብ ወሳኒ እዋነ ምስፍሕፋሕ ክርስትና ሰሪሩ ‘ተነበረ፡ ኣብ 5ይ ክ/ዘ ጳጳስ ገላሲዎስ ንለካቲት 14 ከም ማዓልቲ ቁዱስ ቫላንታይን ክትከዉን ምስ ኣወጀ ግና ፡ ሉፕሪካሊያ ዘይክሪስታንያዊ ተባሂሉ ንከይባዓል ተወገዘ። ነዊሕ ከይጸነሐ’ዩ እምባኣር እቲ ባዓል ምስ ፍቅሪ ክትኣሳሰር ዝጀመረ። ኣብ ማእከላይ ክ/ዘ፡ ኣብ ፍራንስን ኢንግሊዝን፡ 14 ለካቲት ኣዕዋፍ ዝፋቀርሉ ወቕጢ ምኻኑ ብሰፊሑ ይእመነሉ ብምንባሩ፡ ነቲ መፋርቅ  ለካቲት፡ ማዓልቲ ፍቁራት ክኸዉን ኣሎዎ ዝብል ሓሳብ ዘራጉድ ነበረ።

ሽሕ እኳ፡ ናይ ቫላንታይን ጽሑፍ ክሳብ ድሕሪ 1400 ዘይጀመረ ይንበር፡ናይ ቫላንታይን መልእኽታት ግዳስ ቅድሚ ማእከላይ ክ/ዘ ጀሚሩ ዝዉትሩር’ዩ ዝነበረ። እታ ስጋብ ሕጂ ተዓቂባ ዘላ ዝገደመት ቫላንታይን ምኻና ዝእመነላ-ኣብ 1415  ዱክ ናይ ኦረሊነስ ዝነበረ ቻርለስ፡ ናብ ባዓልቲ ቤቱ ዝጻሓፋ ግጥሚ’ያ።

ቻርለስ፡  ነታ ግጥሚ ድሕሪ ኣብ ኩናት ኣጊኒኮርት ምምራኹ ምስ ተኣሰረ ካብ ሎንደን ታወር ኮይኑ’ዩ ሰዲድዋ።( እታ መልእኽቲ ድማ ኣካል እኩባት ጽሑፋት ኮይና፡ ኣብ ሎንደን ኣብ ዝርከብ – ቤት ንባብ ብሪትሽ ተዓቂባ ትርከብ።) ድሕሪ ሓያለ ግዜ ከም ዝተፈልጠ ድማ፡ ንጉስ ሀንሪ 5ይ፡ ጆን ሊይድገት ንዝተባህለ ጻሓፋያ ብምቁጻር ንጓል ቫሎይስ ዝኾነት ካተሪን ናይ ቫላንታይን ጽሑፍ የሰናዳኣላ ኔሩ’ዩ።

ዝዉቱር ናይ ማዓልቲ ቫላንታይን መልእኽታት

ማዓልቲ ቫላንታይን፡ ብዘይካ ኣብ ሕ.መ.ኣ፡ ኣብ ካናዳ፥ መክሲኮ፡ ንግስነት ብሪጣንያ፡ ፈረንሳን ኣዉስትራልያን ይባዓል። ኣብ ንግስነት ብሪጣንያ፡ ማዓልቲ ቫላንታይን ክክበረሉ ዝጀመረ ኣብ ከባቢ 17 ክ/ዘ’ዩ። ኣብ 18 ክ/ዘ ኣዕሩኹን ፍቁራትን መላእ ሕብረተ ሰብ ንግስነት ቢሪጣንያ፡ ናኣሽቱ ህያባት ፍትወት ወይ ብኢድ ዝተጻሓፉ መልክእኽታት ይላዋወጡ ነበሩ። ብሰንኪ ዝተራኣየ ናይ ሕትመት ተክኖሎጂ ፡ ኣብ 1900 ዝተሓትሙ ካርድታት ብኢድ ንዝጻሓፉ ዝነበሩ ደብዳበታት ተክእዎም።  ቀጥታዊ ናይ ምግላጽ ስምዒት ምስ ዝዳኸም፡ ሰባት ረዲ መይድ ዝኮኑ ካርድታት መተካእታ ዘይብሎም ዝቀለሉ መስተንፈሲ ስሚዒታቶም ገይሮም ወሰድዎም። ዝሓሰረ ናይ ፖስጣ ኣጎልጉለት ብግድኡ ንምስፍሕፋሕ ምስዳድ ናይ ቫላንታይን መልእኽትታት ዓቢ ተራ ተጻወተ።

ኣመርካዉያን፡ ብኢድ ዝተሰርሐ ናይ ቫላንታይን መልእኽታት ኣብ 1700ታት ኣቢሎም ክጥቀሙ ከም ዝጀመሩ ይግመት። ኣብ 1840ታት፡ ኢዘር.አ.ሆዋልድ ኣብ ኣመሪካ ናይ ፈለማ ዝኾነ ብብዝሒ ዝፈረየ ቫላንታይን ምሻጥ ጀመረት። ሆዉላንድ ትሸጦ ዝነበረት ቫላንታይን፡ ሕልፍ ዝብለ ፈጠራ ዝንጸባረቀሉ፡ ብርኪያሞ፡ ሪበንን ሕብራዊ ስእልታት ዝወቀበ ብምንባሩ፡ ‘’ ኣደ ቫላንታይን’ ዝብል ስም ክጠብቃ ኪኢሉ’ዩ። ብመሰረት ጸብጻብ፡ ማሕበር ናይ ካርድ መልእኽታት(The gretings card association) ዓመታዊ 1 ቢልዮን ካርድታት ከም ዝስደዱ ይፍለጥ። በዚ ድማ፡ ማዓልቲ ፍቁራት ን ባዓል ልደት( ዓመታዊ 2.6 ቢልዮን ካርድታት ይስደዱ) ተኸቲሉ ኣብ ዓለም 2ይ   ዝበዘሐ ካርድታት ዝስደደሉ ባዓል ኮይኑ ንረኽቦ።

ብገምጋም 85% ቫላንታይን ብደቂ ኣንስትዮ ከም ዝዕደግ ምስ እንሰምዕ ግን እንታይ ምበልና? ደቅኣንስትዮ ሓሸሽቲ ዶ ወላስ ፈቃራት ‘የን ምበልና? እዛ ሕቶ ንዓኹም’ያ ኩቡራት ኣንበብቲ!

ርሑስ ማዓልቲ ፍቁራት ይግበረልና.ይግበረልኩም ኢለ እናተፋነኹ፡ ነዛ  ብተመስገን ያረድ እትድረፍ ዜማ ይጋብዘኩም።

ኣብዚ ዘመን መምዘኒ  ሰብ – ሃብቲ ምስ ኮነ መዕቀኒ.

ወሰን ወሰን ምኻድ ጀሚረ ኣግሊለ ካብ ሕምብርቲ ፍቅሪ

ከመይ ኢለ’ሞ ክሓልሞ እናፈለጥኩዋ ‘ዛ ነብሰይ

ምስ ፈቃር ልበይ ከለኹ ተዳሂለ ኣድኒነ ርእሰይ

ኣብ መደረብታ ናይዛ ሽኮር ደርፊ፡ ወዲ ያረድ ከፍ ዘሎዎ ግጥሚ’ዩ ዘስምዓና

‘’ክብል ክብል ቆንጆ ረኺበ – ክብል ክብል ልበይ ረኺበ’’ እናበለ ድማ በቲ መንጫዕጫዕታ ዝጥዕም ጎረርኡ ገይሩ የዛንየና።

በሉ እታ ደርፊ  ኣብዚ ለጢፈያ ኣሎኹ’ሞ ጆባእእእእእእእ.እእእእእእእ !

መወከሲ፡ http://www.history.com/topics/valentines-day

ሰሰናዩን ረርሑሱን ንዓኹም!

Advertisements

About habtomkid

I love to think and write about Freedom ,Love ,Friendship and Art
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s